Nişan ya da nikâh yaklaşırken insanın aklına takılan şey genellikle birkaç cümledir: adayın nerede çalıştığı, nerede oturduğu, hayatının hangi düzende aktığı. Bu cümlelerden biri bir adrese, bir iş yerine ya da bir güne bağlanabiliyorsa sahada karşılaştırılabilir; bağlanamıyorsa başka bir yoldan cevap aramak gerekir. Bu çalışmanın ilk işi, elinizdeki cümleleri bu iki gruba ayırmaktır. Aydın Dedektif’in Aydın’daki evlilik öncesi çalışması, sahaya bağlanabilen cümleleri adayın söylediği iş yeri ve adres üzerinde açık alanda karşılaştırıp rapora geçirmekten ibarettir.
Aday hakkında bilgiyi kimden aldığınız da önemlidir. Bir kısmını adayın kendisi anlatmıştır, bir kısmı sizi tanıştıran ya da aileye aracılık eden kişilerden gelmiştir. Kaynağı farklı olan iki cümle aynı ağırlıkta yazılmaz; görüşmede her birinin yanına kimden duyulduğunu not ederiz.
Planı kurmak için istenenler azdır: adayın adı ve yakın tarihli bir fotoğrafı, anlattığı iş yerinin adı ve yeri, oturduğu ilçe ve mahalle, varsa söz ya da nikâh tarihi. Fotoğraf, sahada bakılan kişinin aday olduğundan emin olmak içindir. Bunların dışında bir belgeye ihtiyaç yoktur; bildiğiniz ne kadarsa plan ondan kurulur, eksik kalan kısım görüşmede birlikte tamamlanır.
Duyduğunuz her cümlenin bir yeri var mı
Sahada sınanabilen cümle, bir yerle ve bir zamanla eşleşen cümledir. Aşağıdaki tablo, evlilik öncesinde duyulan türden birkaç anlatımın sahada neye karşılık geldiğini gösterir.
| Duyduğunuz | Sahada karşılığı aranan |
|---|---|
| “Kendi dükkânını işletiyor.” | Söylenen adreste o işin bir dükkânı olup olmadığı, iş günlerinde açık olduğu, adayın orada çalışır biçimde bulunduğu |
| “Bir fabrikada sorumlu olarak çalışıyor.” | Söylenen iş yerinin varlığı ve adayın çalışma günlerinde orada bulunduğu |
| “Ailesiyle birlikte oturuyor.” | Belirtilen adresin varlığı ve adayın o adreste yaşadığının açık alandan görülmesi |
Tablodaki satırların ortak noktası şu: her biri bir yere bağlanıyor ve o yerde bir şey görülebiliyor. Aday Efeler’deki bir iş yerinden söz ediyor ama Söke’de oturduğunu söylüyorsa, iki adres ayrı günlere bölünerek planlanır.
Bazı cümleler bugüne değil yakın geleceğe aittir: “yakında kendi işimi açacağım” ya da “önümüzdeki ay yeni eve taşınıyoruz” gibi. Bunların sahada karşılaştırılacak bir karşılığı henüz yoktur; raporda ayrı bir notla kalır ve isterseniz o gün geldiğinde yeniden bakılabilir.
Gelir, sağlık, eski ilişki: cevabı sahada olmayan sorular
Bazı sorular evlilik kararında çok ağır basar ama sahada görülecek bir karşılıkları yoktur. Adayın ne kadar kazandığı, borcu olup olmadığı, geçmişte kimlerle ilişki yaşadığı, bir hastalığı bulunup bulunmadığı bu türdendir. Bunlar açık bir alanda gözlemle öğrenilemez; işin başında ayrı bir köşeye yazılır ve çalışmanın kapsamına alınmaz.
Ailesi hakkında bilgi isteyenler için de çizgi benzerdir. Ailenin işlettiği söylenen bir iş yeri, oturdukları söylenen bir mahalle sahada karşılaştırılabilir. Ailenin kökeni, memleketi, inancı ya da geçmişi ise bu çalışmanın sorusu olmaz.
Geçmişe dönük anlatımlar da benzer bir sınıra takılır. “Yıllardır aynı yerde çalışıyor” cümlesinin bugünkü kısmı, yani adayın bugün o iş yerinde bulunduğu sahada görülebilir; kaç yıldır orada olduğu ise görülemez. Raporda bu tür cümleler ikiye bölünür ve hangi parçanın karşılaştırıldığı açıkça yazılır.
Bu ayrımın pratik bir getirisi de var: sorularınızın bir kısmı bu gruba düşüyorsa çalışma kısalır ve raporda yalnız sahada görülebilen konular kalır. Sağlık ya da gelir gibi konuları adayla doğrudan konuşmak genellikle daha sağlıklı sonuç verir; bu konuşmayı ne zaman ve nasıl yapacağınız sizin elinizdedir.
Tanışıklık kısa sürdüyse ve adayın anlattıklarını doğrulayacak ortak bir çevreniz yoksa, karşılaştırmanın değeri artar. O durumda elinizdeki tek kaynak adayın kendi sözleridir ve her cümlenin sahada bir karşılığı olup olmadığını görmek, kararınıza dayanak kazandırır.
Duyulan her cümle raporda nasıl sonuçlanır
Raporun gövdesi, görüşmede birlikte yazdığımız cümlelerin listesidir. Her cümlenin altına bakılan günler, bakılan yer türü ve görülen şey yazılır. Ardından cümlenin karşısına üç sonuçtan biri düşer:
- Örtüşüyor: Anlatılan ile görülen aynı yönde.
- Örtüşmüyor: Görülen, anlatılandan farklı; fark ne ise o yazılır.
- Sahada görülemedi: Bakılan günlerde ne doğrulayan ne çürüten bir şey görüldü; sebebi de yazılır.
Bu üçlü size bir puan ya da genel bir yargı vermez. Aday hakkında “iyi” ya da “kötü” diyen bir cümle raporda bulunmaz. Rapor adayın hayatına dair bir dosya olmaktan çok sizin sorularınıza verilmiş cevapların listesidir; sorularınızla ilgisi olmayan bir bilgi içine girmez. Fotoğraf eklendiğinde bunlar çoğunlukla iş yerinin cephesi, tabelası ya da adresin girişidir; adayın kendi fotoğrafı ancak bir cümlenin cevabı için gerekliyse rapora girer. Elinize geçen şey, hangi anlatımın sahada nasıl karşılık bulduğunu gösteren düz bir dökümdür ve aileyle ya da adayla yapacağınız konuşmada her satırın nereden geldiğini açıklayabilirsiniz.
Zamanlama da raporun bir parçasıdır. Söz, nişan ya da nikâh için belirlenmiş bir tarih varsa görüşmede söylenir ve sahadaki günler o tarihten önce bitecek biçimde dizilir.
Karar ve konuşma sizde kalır
Raporun tek alıcısı sizsiniz. Ailenize gösterip göstermemek, adayla konuşup konuşmamak, konuşacaksanız raporu masaya koyup koymamak sizin kararınızdır. Örtüşmeyen bir satırın arkasında yeni bir iş ya da yakın zamanda yapılmış bir taşınma da olabilir. İlk adımı açık bir soruyla atmak iki ihtimale de yer bırakır.
Örtüşmeyen bir satırın sebebini öğrenmek isterseniz bütün çalışmayı baştan almak gerekmez. Yalnız o cümleye bakan kısa bir ek çalışma konuşulabilir; öteki satırlar raporda olduğu gibi kalır ve karar için elinizdeki tablo bozulmaz. Örtüşen satırlar da bir kazançtır: içinizde soru işareti bırakan konuların bir kısmını kapatmış olursunuz.
Adaya söyleyip söylememe kararı için düşünülmesi gereken birkaç ölçüyü, araştırmayı adaya söylemek üzerine yazılmış okumada ayrıca bulabilirsiniz.